Սակայն Հայաստանի իշխանությունները հաշվի չէին առել մարտի 1-ի իրադարձությունների արագ բացահայտման հնարավորությունը։ 21-րդ դարի տեխնիկական հնարավորությունների առկայությունը, ինչպես նաեւ այն հանգամանքը, որ Երեւանի կենտրոնում ծավալված իրադարձությունների նկատմամբ ուշադրությունը ի սկզբանե բարձր էր, թույլ էին տալիս ակնկալել, որ քաղաքացիները կֆիքսեին կատարվածի բոլոր մանրամասնությունները։ Ինչպես վկայում են շրջանառվող եւ դեռ ի հայտ եկող բազմաթիվ տեսա- եւ ֆոտովկայությունները, կատարված բոլոր իրադարձությունները գործնականում ստացան նյութական ապացույցներ։ Այսինքն՝ կարելի է արձանագրել, որ Հայաստանի իշխանությունների բացթողումը ճակատագրական էր։

Այսօր արդեն բավականին վստահ կարելի է պնդել, որ Երեւանում 2008թ-ի մարտի 1-ին ժողովրդի դեմ կազմակերպվածը դիվերսիա էր։ Դիվերսիայի էությունն այն էր, որ անուժ գտնվելով ժողովրդական շարժման դեմ եւ հայտնվելով փլուզման եզրին՝ Հայաստանի իշխանությունը ծրագրեց եւ իրականացրեց հատուկ գործողություններ շարժումն ուժային մեթոդներով ճնշելու համար։

Այդ գործողությունների էությունը հանգում է խաղաղ ակցիաների փաստի նենգափոխմանը «անկարգությունների» փաստով։ Այսինքն՝ ընդդիմության հանրահավաքին հարող տարածքներում սպանությունների, հրկիզումների, թալանի՝ արհեստականորեն բեմադրված սցենարը նպատակ ուներ ստեղծել  ցանկալի մթնոլորտ, որի առկայության պայմաններում հնարավոր կլիներ արտակարգ դրություն հայտարարել Երեւանում, ինչպես նաեւ «օրինական» հիմքերով ձերբակալել ընդդիմության առաջնորդներին։ Այդ քայլերի բովանդակությունը հանգում է հետեւյալ գործողություններին.

• ոստիկանության եւ ցուցարարների միջեւ ուղղակի ընդհարումների հրահրում,
• ոստիկանական եւ այլ ավտոմեքենաների հրկիզում, խանութների ընտրողական թալան՝ իբրեւ իրավապահ մարմինների եւ մասնավոր սեփականության նկատմամբ ոտնձգության իմիտացիա,
• քաղաքացիական անձանց սպանությունների իրագործում,
• իշխանության բռնազավթման հրահրում (ոստիկանության չպատճառաբանված նահանջը դեպի նախագահի նստավայր),
• տեղեկատվական շրջափակում եւ ապատեղեկատվություն:

Փաստերն ու վկայությունները հաստատում են, որ սպանության ոչ մի դեպք կապված չէ զոհի կողմից այնպիսի հակաօրինական գործողությունների կատարման հետ, որոնց համար օրենքը նախատեսում է զենքի գործադրում։ Ընդհակառակը, կան փաստեր, որոնք վկայում են զինված իրավապահների կողմից նպատակային սպանությունների կատարման մասին (Պարոնյան փողոցում ոստիկանական ավտոմեքենայի կողմից անցորդին վրաերթի ենթարկելը, նշանառու կրակահերթերը Մաշտոցի պողոտայում եւ այլն)։ Անգամ եթե իրավապահ մարմիններն ականատես են եղել մեքենաների հրկիզման եւ թալանի, հազիվ թե այդ դեպքերում նախատեսվում է զենքի կիրառում անզեն իրավախախտի նկատմամբ։

Ասվածը վկայում է, որ քաղաքացիական անձանց սպանությունները հետապնդում էին քաղաքական նպատակներ։ Քանի որ նախատեսվում էին ձերբակալություններ եւ քրեական հետապնդումներ, ինչպես նաեւ հակասահմանադրական օրենսդրական փոփոխություններ, իշխանություններին անհրաժեշտ էին ծանրացուցիչ հանգամանքներ։

Այսպես թե այնպես, հետընտրական ժամանակահատվածում Հայաստանի ղեկավարությունը չգտավ իշխանության պահպանման այլ միջոց, քան ժողովրդական ակցիաների դեմ գաղտնի (իշխանությունների կարծիքով) դիվերսիայի կազմակերպումը։ Ժողովրդական շարժման ընդլայնման սպառնալիքը ոչ մի հնարավորություն չէր թողնում Սահմանադրական դատարանում իրենց անհրաժեշտ որոշումն անցկացնելու համար։

Ուստի մարտի 1-ին կատարված դիվերսիան կարելի է որակել որպես Հայաստանի պետականության եւ ժողովրդի նկատմամբ կատարված հանցագործություն։ Հայ ժողովուրդն իրավունք ունի պատիժ պահանջել այդ հանցագործության պատասխանատուների նկատմամբ։

Հայաստանի նախագահի պաշտոնը ստանձնած Սերժ Սարգսյանը եւ նրա կողմից առաջնորդվող Հայաստանի Հանրապետական կուսակցությունը հանդիսանում են այս դիվերսիայի գլխավոր կատարողներն ու մեղավորները։ Դիվերսիայի կազմակերպիչն ու դիրիժորն է Հայաստանի նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը։

Կառավարող Հայաստանի Հանրապետական կուսակցությունը պետք է արգելվի եւ լուծարվի հետեւյալ հանցագործությունների համար.

ա) խաղաղ բնակիչների սպանության կազմակերպում,

բ) խաղաղ բնակչության նկատմամբ բռնության կազմակերպում,

գ) Ազգային Ժողովում ցույցերի, երթերի մասին օրենքում հակասահմանադրական լրացումների ընդունում:

Նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը եւ գործող նախագահ Սերժ Սարգսյանը պետք է հեռացվեն իշխանությունից եւ կանգնեն դատարանի առջեւ ժողովրդի դեմ դիվերսիա կազմակերպելու մեղադրանքով։ Ազգային Ժողովի նախագահ Տիգրան Թորոսյանը պետք է հեռացվի իշխանությունից եւ կանգնի դատարանի առջեւ հասարակությանը հետեւողականորեն ապատեղեկացնելու, նրանից ճշմարտությունը թաքցնելու մեղադրանքով: Հայաստանի գլխավոր դատախազ Աղվան Հովսեփյանը պետք է հեռացվի պաշտոնից եւ կանգնի դատարանի առջեւ առանձնապես ծանր հանցագործությունների պարտակման մեղադրանքով։

«Վե’ր կաց» քաղաքացիական հոսանք

verkats@yahoo.com

Մենք գիտակցում ենք, որ

-          Հայաստանի ժողովուրդը զրկվել է իր պետությունում իր կյանքն ու կենսագործունեությունը ձևավորելու հնարավորությունից, մինչդեռ քաղաքացիների կյանքի վրա ազդելու և այն կարգավորելու իրական լծակները բռնազավթված են պետական Օրենքը չճանաչող և իրենց օրենքները երկրին թելադրող խմբավորումների կողմից,

-          Հայաստանում 1991թ. հանրահռչակված պետականությունը վերոնշյալ պատճառներով չի ստացել իր սահմանադրական մարմնավորումը, ինչը սպառնալիք է Հայաստանի ժողովրդի՝ ընդհուպ մինչեւ ֆիզիկական գոյությանն ու զարգացմանը:

Մենք խորապես մտահոգված ենք, որ

-          2008թ-ի հերթական նախագահական ընտրությունների անցկացման և հետընտրական փուլում Հայաստանի քաղաքացիներն իշխանությունը բռնազավթած քաղաքական ռեժիմի կողմից ենթարկվեցին աննախադեպ սադրանքի, որը հանգեցրեց մարդկային զոհերի և անօրինականությունների ալիքի բարձրացման,

-          իրավապահ մարմինները հարկադրվում են հրաժարվել օրենքով իրենց վերապահված պարտականություններից և անօրինական գործողությունների միջոցով ճնշել քաղաքացիների հիմնարար ազատությունները,

-          օրինավոր պետական պաշտոնյաների և ձեռներեցների մեծ մասը, վարչակարգի պատանդը դառնալով, ստիպված է ծառայել բարձրագույն պաշտոնյաների սահմանափակ խմբի անօրինական շահերին:

Կրկին անգամ համոզվել ենք, որ

-          Հայաստանի ժողովուրդը կանգնած է իր պետության քաղաքական որակի և համաշխարհային գործընթացներում իր տեղի արմատական վերաիմաստավորման հիմնախնդրի առաջ, քանի որ սահմանադրական պետություն կառուցելու փորձերը բոլոր վերջին տարիներին Հայաստանում ձախողվեցին,

-          Հայաստանի անվտանգ ապագան սպառնալիքի տակ է, իսկ Հայաստանի զարգացումն ու նրա քաղաքացիների իրավունքները` վտանգված, քանի որ երկրի ողջ կենսագործունեությունը գտնվում է քաղաքական ու տնտեսական ոլորտներն իրար մեջ բաժանած փոքրաթիվ մարդկանց խարդավանքների ազդեցության տակ, իշխանության ինստիտուտների սահմանադրական գործառույթները դարձել են ձեւական, իսկ ինստիտուտներին վերապահվել են հասարակության օրինական հավակնությունների ու ակտիվության ճնշման հակաօրինական գործառույթներ,

-          Հայաստանի հասարակությունից բռնազավթված է ազատ ընտրությունների միջոցով ազգային իշխանություն ձևավորելու և նրա գործունեությունը վերահսկելու մենաշնորհ իրավունքը,

-          քաղաքական կուսակցությունների մեծ մասը ոչ միայն ի հայտ է բերում իր անգործունակությունը, այլև իշխանությունը բռնազավթած շրջանակների ձեռքում ռեակցիոն մեխանիզմի է վերածվում,

-          տնտեսական ազատ գործունեությունն ու հիմնարար ազատությունները կաթվածահար են, քանի որ դարձել են վերոհիշյալ շրջանակների արտոնությունը,

-          արտաքին քաղաքականությունն իշխող ռեժիմի պաշտպանվածությանն ու բարեկեցության ապահովմանը ծառայեցնելու հետեւանքով խաթարվել են արտաքին քաղաքականության իրականացման հիմքերը:

Հանգելով եզրակացության, որ ստեղծված վիճակը

վտանգ է ներկայացում Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի կենսական շահերի ու ազգային անվտանգության համար, կասեցնում է մեր երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը, սպառնում է խաթարել մեր տարածաշրջանում ուժերի ռազմավարական հավասարակշռությունը, մեկուսացնում է Հայաստանը զարգացման համաշխարհային միտումներից, օտարում է քաղաքացիների մեծամասնությանն իր ազատությունը տնօրինելու և իր բարեկեցությունն ապահովելու հնարավորությունից, հարկադրում է քաղաքացիներին լքել հայրենիքը, նվազեցնում է Հայաստանի հեղինակությունը սփյուռքի և համաշխարհային հանրության շրջանում։

Փաստելով, որ

-          Հայաստանում սահմանադրական կարգի լիարժեք հաստատումը և պետության կենսագործունեության բոլոր ոլորտներում սահմանադրական նորմերի ու մեխանիզմների լիակատար գործադրումը ներկա պահին հայ հասարակության և քաղաքական ուժերի հիմնային ռազմավարական խնդիրն է,

-          Հայաստանի քաղաքացիների՝ սեփական երկիրը Սահմանադրության նորմերին համապատասխան ազատորեն տնօրինելու բնատուր իրավունքի վերականգնումն անբեկանելի է,

-          սոցիալ-քաղաքական կյանքի կարգավորման հակաօրինական ստվերային մեխանիզմների կազմալուծումը, պետության մեջ իշխանությունների ձևավորման ընտրական մեխանիզմի արմատավորումը անհետաձգելի խնդիրներ են, եւ առանց նրանց լուծման անհնար է ազգային շահերին հետամուտ պետական քաղաքականության մշակումն ու իրագործումը,

Եվ ընդգծելով, որ՝

-          Հայաստանի հակասահմանադրական իշխանական համակարգը ցանկություն չի դրսևորում դադարեցնելու իշխանության բռնազավթումը, ավելին, խոչընդոտում է ընտրությունների հիման վրա օրինական իշխանությունների ձևավորմանը և երկրում սահմանադրական կարգի հաստատմանը,

Կոչ ենք անում բոլորին, ովքեր մտահոգ են Հայաստանի ճակատագրով, անհատաբար կամ համախմբված պայքարել ընդդեմ սեփական իրավունքների ոտնահարման հանուն արժանապատիվ եւ բարեկեցիկ կյանքի, հանուն ապագա ազատ Հայաստանի, հանուն գալիք սերունդների։  

«Վե՛ր կաց» քաղաքացիական հոսանք

verkats@yahoo.com

Причина, по которой появился смысл обратить внимание на сутевой характер правящего режима в Армении, связана с тем, что нас интересует один вполне конкретный вопрос: куда идет Армения? А конкретно: возможны ли качественные изменения в политической системе страны в той или иной форме? Имеется ввиду весь возможный интервал изменений – начиная с варианта развала власти вплоть до варианта ее перехода в новое качество. Предполагается, конечно, и вариант восстановления прежнего качества власти. Что именно этот аспект ближайшего будущего имеет стратегическое значение для Армении, как кажется, не может вызывать разногласий. В конце концов, он затрагивает судьбу всех граждан страны. 

Ведь реалия в том, что в условиях появления серьезного системного коллапса в период президентских выборов в Армении, ценой применения насилия действующий режим отстоял свои позиции. Но заметно и то, что общество Армении не склонно мириться с перспективой воспроизводства режима «кочаряновского» типа. Сложившаяся ситуация получила серьезный международный резонанс.  По сути, сложилась ситуация, при которой легких решений быть не может. Видимо, кто-то во власти сам пришел к такому же выводу. По крайней мере, то обстоятельство, что возникшая в Армении ситуация связана именно с качеством политической системы, начинает признаваться и внутри самой власти. Обратимся хотя бы к оценкам Промежуточного доклада Омбудсмена Армении от 25 марта 2006 года:

«В Республике Армения, как и в ряде переходных стран, сформировался олигархический режим управления, который в значительной степени контролирует прессу, партии, а также, государственные институты. По этой причине, экономическая элита, вытеснив политическую, заняла и ее место. Бизнес и политика сплелись в рамках одной корпоративной группы, и одни и те же лица представали и как бизнесмены, и как государственные деятели.

Бизнес-элита получила возможность оказывать решающее влияние на государственную политику, в первую очередь, на экономическую политику государства, навязывая государственной власти узкие групповые, и даже, личные  интересы. В итоге, выходящие за рамки олигархической группировки субъекты, фактически, оказались лишенными проводить какую-либо самостоятельную экономическую деятельность, что несоразмерно углубляло поляризацию прибыли в среде различных социальных групп ..» .

В докладе также указывается на то, что смена власти в таких условиях становится невозможным делом, поскольку в выборном процессе внедрены теневые технологии. Какая-либо политическая деятельность становится невозможным делом. В стране прививается экстремизм. А в итоге предлагается: « Гарантировать конституционный принцип равноправия и ликвидировать в обществе экономическую монополию, что позволит ликвидировать олигархическую систему управления».

Поскольку именно описанное состояние дел Омбудсмен Армен Арутюнян представляет в качестве причины произошедшего в Армении в феврале-марте 2008 года коллапса, в первую очередь, становится невозможным понять суть не прекращающихся заявлений властей о проведенных в стране «реформах первого поколения». Получается так, что единственным результатом этих «реформ» является факт формирования олигархической системы.

Столь же туманно выглядит тезис властей о «реформах второго поколения», поскольку в понимании Омбудсмена таковыми могут быть его предложения о «ликвидации олигархической системы управления». Курьезно, но в  этом смысле,  позиция Омбудсмена больше совпадает с позицией лидера оппозиции Левона Тер-Петросяна, предлагавшего в предвыборный период и продолжающего предлагать «демонтировать антизаконную власть» и установить в стране конституционные порядки. Тогда остается признать, что или Омбудсмен вынес приговор действующему режиму, или же, его инициатива имеет скрытый внутривластный политический подтекст (появилось желание кого-то принести в жертву и списать на него ответственность за 1 марта).

Так что, понять происходящие в системе власти процессы не совсем легко. В любом случае, любые зародившиеся в ее недрах намерения должны иметь под собою причину, цель и суть. Кому как не членам лагеря власти лучше известны свои проблемы и цели. Но насколько эти цели гармонируют с целями общества и государства, сказать сложно. Пока что видно лишь одно: во власти тоже начали понимать, что действующий режим встал перед угрозой подрыва в следствие полного отторжения обществом его ценности.

Сам характер сложившегося социально-политического порядка, а также, личная роль занимающего пост нынешнего президента Армении Сержа Саркисяна в формировании этого порядка не должны оставить иллюзий в том, что последнего интересует нечто большее, чем цель восстановления статуса-кво предвыборного периода. Остается лишь признать, что сутью намерений Сержа Саркисяна может быть лишь желание ликвидировать появившиеся в период выборов новые параметры с целью восстановления предвыборной ситуции. В таком видении, смысл понятия «реформы» по-

Саркисяновски становится как-то понятен.

Возможно ли это? Несомненно нет. Если даже политика репрессий способна сковать активность общества, она одновременно, меняет климат взаимоотношений в самом лагере власти. А такое изменение само по себе разрушает статус-кво. Тогда остается лишь признать, что Серж Саркисян встал перед проблемой внутривластной хирургии. А здесь, его основным противником должна предстать «кочаряновская олигархическая система». То есть, максимум, что интересует Саркисяна – это переделать эту систему на собственную. В конце концов – Саркисян является именно одним из составляющих описанную Омбудсменом системы управления ярких олигархов.

Тогда возникает вопрос: имеет ли какой-то прогрессивный смысл предполагаемая «хирургия» Сержа Саркисяна (ясно, что речь идет об интересах страны)? По этому поводу есть много мнений. Но получить ответ можно, на наш взгляд, лишь путем серьезного анализа характера сложившегося к 2007 году в Армении социально-политического порядка и тех параметров, в которых оказадась страна после президентских выборов 2008 года. «Признание» омбудсмена Армении слишком поверхностно, хотя и верно по сути.

На наш взгляд, правящий режим Армении по своей конструкции намного более сложен. И своим утверждением на политической арене Армении обязан не только крупным собственникам. Это явление вполне системное, и связано, в первую очередь, с более чем десятилетней неспособностью общества Армении формировать власть посредством выборов. Последнее обстоятельство более значимо в государственной жизни, чем это иногда кажется.

А дело в том простом обстоятельстве, что, если общество в любом, заявившем себя конституционным государстве неспособно формировать власть на основе выборов, ниша государственных должностей всегда подвергается узурпации посторонними лицами. С какого-то момента, таковыми чаще всего являются крупные собственники. Армения – не первая и не последняя страна с такой проблемой. То есть, олигархизация власти является следствием отсутствия правосознания в обществе и отсутствия конституционного порядка. Там, где есть Конституция, но нет конституционного порядка, возникает или авторитаризм, или порядок на основе договора о разделе сфер влияния между наиболее влиятельными членами общества.

В этом и весь секрет – отсутствие конституционного порядка никак не означает, что страна живет в беспорядке и вне закона. На самом деле, она живет или на основе закона авторитарного лидера, или на основе «закона олигархов». Плохой, несправедливый закон – тоже закон. По крайней мере, в случае с Арменией, можно утверждать, что действующий в стране закон диктуется овладевшими рычагами власти, а далее – и собственностью, лицами.

В переходных странах возможность обретения крупной собственностью находится в полной зависимости от обретения рычагами власти. Не собственники создали власть, а власть создала собственность в руках овладевших рычагами этой власти деятелей. То есть, не собственники являются базой политической власти, а политическая власть является источником и гарантом защищенности крупной собственности. Но приходит момент, когда степень влияния собственников начинает превалировать.

К 2008 году Армения подошла именно в форме порядка, основанного на законе крупных собственников. Сложившийся социально-политический порядок приобрел вполне законченную форму. А функционирование этого порядка обеспечивалось целой системой вполне конкретных механизмов регуляции. Пока общество лояльно относилось к данному обстоятельству, описанная политическая система могла сохранить стабильность. Проблемы начались тогда, когда общество отвергло ценность сложившегося порядка. Система управления указанного типа дала сбой и потеряла контроль над обществом. 

Конструкция общественно-политического порядка в Армении

Сказанное не означает, что переход Армении к конституционным порядкам предрешен.  Но то обстоятельство, что уже обществу Армении, а не олигархии решать будущее внутреннего развития страны, является крайне важным фактом. Соответсвенно, появляется смысл подробнее проанализировать характер изживающей себя олигархической системы и то положение, в которой она оказалась в настоящий момент. Перспективы развития процессов в Армении тогда могут стать более прозрачными, а действия тех или иных активных сил – более понятными.

В этом смысле, преследуя цель установить характер управленческой конструкции страны на конец 2007 года, есть целесообразность, в первую очередь, охарактеризовать годы правления Роберта Кочаряна, особенно в последний президентский срок. Есть все основания утверждать, что олигархизация политической системы в Армении произошла именно в этот период.

Начнем с констатации самого значительного аспекта. Сложившийся и функционирующий вплоть до 2008 года в Армении общественно-политический порядок не имел никакого отношения к конституционному порядку. Одновременно, этот порядок функционировал с полным учетом факта наличия Конституции Армении. В реальном выражении это означало, что конституционные нормы действовали в одностороннем порядке в качестве механизма подчинения общества планам управленческого звена. Само же управленческое звено подчинялось иным нормам.

То есть, в Армении действовал иной закон, который навязывался всему обществу посредством апелляции к Конституции страны. Это то, что касается форм функционирования сложившегося порядка. Что же касается самой сути этого порядка, то на этом необходимо остановиться отдельно.

Укажем сразу же: общественно-политический порядок в Армении образца 2007 года представлял из себя конструкцию, основанную на договоре крупных собственников о разделе сфер и зон политического и экономического влияния. Нормы этого договора и стали законом для всей страны. Данный порядок соотносился к нормам Конституции по той части, которая позволяла легитимизировать рычаги функционирования управленческой системы и в качестве рычагов навязывания норм этого порядка всему обществу. То есть, существующий порядок представлялся обществу в качестве конституционного порядка.

На деле же, порядок функционировал на основе теневых механизмов регуляции, основанных на шантаже, подкупе, монополизации информационных и финансовых ресурсов в руках управленческого звена. В более простой форме, процесс формирования указанного порядка можно выложить в  следующей схеме:

- узурпация незначительной частью общества большинста материально-финансовых ресурсов у остальной части общества;

- вход кадрового состава узурпаторов в сговор друг с другом по вопросу раздела сфер влияния (на деле, это означает раздел государственных должностей, депутатскх мандадтов, квот на экономическую деятельность, разделение прав на контроль за финансовыми потоками в масштабах государства), а также, разделение прав над отдельными территориями и оттедльными контингентами населения;

- выработка и реализация политики по сдерживанию претензий остальной части общества к членам договора.

Описанные выше принципы формирования и функционирования указанного порядка, в итоге сформировали отдельную касту привилегированных граждан, неприемлющих конституционные нормы и живущих по своим законам.

Сама генеалогия становления описанного общественно-политического порядка достаточно поучительна. Период правления Роберта Кочаряна, несомненно, характеризуется значительной де-идеологизированностью. Вся привлекательность высшей власти в глазах общества изначально держалась на тезисе о «незаменимости Кочаряна в деле решения карабахской проблемы». Приоритет идеи «Коституционного порядка» в политической жизни в те годы был затушеван целым рядом мобилизирующих идей из арсенала этно-политической мифологии.

Политики в общественном сознании оценивались через призму их соответствия различным образам – «Героя», «Защитника», «Спасителя», «Незаменимого» и пр. Однако, подобное авторитарное сознание в обществе Армении начало рушиться все интенсивнее именно в период правления Кочаряна. После расстрела в парламенте Армении лидеров блока «Справедливость» К. Демирчяна и В. Саркисяна в 1999 году, а еще больше, накануне президентских и парламентских выборов 2003 года, укрепляющиеся в обществе правовые идеи сильно девальвировали ценность тезиса о «незаменимости Кочаряна в карабахском деле», тем самым, понизив авторитет Кочаряна. Подточились основы авторитарной системы управления – личностный авторитаризм попросту не восприминался в обществе Армении.

Надо было ожидать, что падение авторитета тогдашнего лидера страны должно было привести к всеобщему всплеску политических амбиций «висящих на власти» крупных собственников и дельцов криминального бизнеса. В де-идеологизированной и неуправляемой среде единственной ценностью всегда становится капитал. А теряющий влияние лидер, как обычно, начинает опираться именно на указанную среду. Так и произошло в Армении после 2003 года. Основой власти президента стали те, кого обычно называют «олигархами». Депутатские мандаты в Национальном собрании Армении и ключевые посты в правительстве оказались в руках крупных собственников.

Однако, новая ситуация породила и новые задачи. Ключевой задачей ситуации, естественным образом, должна была стать задача регуляции взаимоотношений самого этого корпуса влиятельных лиц. В отсутствиях отсутствия убедительного авторитета в обиход должны были войти иные технологии. Так оно и произошло – система власти обрела единственно примлемую для таких случаев договорную форму. Взаимоотношения членов властвующей элиты начали регулироваться договоренностями о разделе сфер политического и экономического влияния.

Страна оказалась поделенной на зоны политического влияния, а экономика начала развиваться на основе квот. Степень защищенности собственности зависела от статуса собственника во властной системе. Роль политических партий свелась к роли ее лидеров в системе политико-экономических договоренностей. Власть обрела характер касты привилегированных, а члены этой касты отныне взяли на себя обязательство «примирить» общество с властью в отдельно взятых подконтрольных им зонах. «Партии» – в своих, «феодалы», в своих. Формально, сложившаяся конструкция была оформлена в виде «Договора о правящей коалиции» от 11 июня 2003 года.

Но самое главное: нормы и принципы указанного договора стали законом не только для договорившихся, но и для всей страны. Иного закона не признавалось. В этой системе управления общество оказалось «вне игры» и вне возможностей влияния на судьбу страны. Выборный механизм формирования власти превратился в фикцию. Вполне естественно, что нормы Конституции обрели иную роль – роль карания граждан-не членов касты. Серьезная политическая и экономическая деятельность стала привилегией членов властвующего лагеря.

Организационная структура государства полностью совпала с требованиями привитого в стране закона олигархов. У лагеря власти началась своя жизнь, у общества Армении – своя. Кстати, интересующий многих в Армении вопрос о том, как в таких условиях стал возможен экономический рост, находит простое объяснение. При олигархическом режиме степень зашишенности собственности газантируется самим договором о разделе сфер влияния. В сравнении с авторитарными режимами возможность наращивания предпринимательской деятельности здесь намного выше. Члены договора имеют большие возможности наращивать свой капитал пользуясь системой отпущенных им квот.

Этому содействовала и идеологическая обстановка в стране. Ведь очень быстро выработалсь и соответствующая идеологическая база правящего режима. Единственной идеей властей стала идея «сохраннении стабильности». Соответственно, любая претензия общества к властям начала квалифицироваться как посягательство на стабильность. Режим начал ошущать «вечность» своего бытия. В психологическом смысле внедрять капитал стало легче.

Политически значимые свойства олигархического режима

Познакомившись с процессом формирования и характеристикой сложившейся в Армении олигархической системы, есть необходимость лучше узнать ее сущностные свойства. Наблюдения за действиями правящего в Армении режима, а также, сравнение его с аналогичными режимами в иных странах, позволяют заключить, что подобного рода договора о разделе сфер влияния вполне соответствуют договорам в криминальном мире. Поэтому и логично именовать основанную на основе такого договора систему криминально-олигархической системой управления.

Дело отнюдь не в термине, а в характере того или иного «закона» и сформированного на его базе порядка. Вполне логично, подобные режимы иногда называются криминализованными государствами. Они отличаются от кланово-олигархических систем, которые, по своей сути, представляют из себя объединения авторитарного характера. Последние больше присущи странам, обладающим большими природными богатствами, где какому-то лидеру удается установить единоличный контроль над всеми посредством обеспечения внешней поддержки своей власти.

Если конституционный порядок устроен на основе договора всех граждан страны о своих неотъемлемых правах и о нормах и принципах государственного устройства страны, то криминально-олигархический порядок устроен на основе договора узкого круга крупных собственников о разделе сфер политического и экономического влияния.

В первом случае, принцип равных и прав, равных стартовых условий и равной ответственности является базовым условием совместной жизнедеятельности граждан. А система управления формируется сообществом граждан (обществом) путем выборов.

Во втором случае, феномен равенства напрочь отсутствует, а нормы договора о разделе сфер влияния являются законом не только для договаривающихся, но и для всех граждан. Эти нормы навязываются всем гражданам посредством принуждения и подкупа. Возможности прививания в государственной жизни механизма формирования власти посредством выборов парализуется теневыми механизмами регуляции. Криминально-олигархическая система не приемлет смену власти и принципов управления в стране.

Принципы овладения и распоряжения собственностью в олигархическом порядке исходят из самых базовых принципов формирования и функционирования это порядка. Соответственно, право на овладение собственностью и распоряжение ею защищается договором о разделе сфер влияния. Собственность защищена до тех пор, пока ее владелец не входит в противоречие с имевшим местом договором. В противном случае, система свободно лишает собственника собственности и свободы.

Система наказания членов олигархической системы резко отличается от системы наказания остальных граждан-не членов касты. Члены олигархичского лагеря (договаривающиеся и прислуживающие) наказываются исключительно в случае нарушения олигархического закона посредством конституционного закона, и посредством  олигархического. Остальные граждане страны наказываются за нарушение как конституционных норм, так и норм олигархического закона. 

Главную угрозу касте представляют претензии остальной части общества к членам первой подчиниться нормам конституции и обеспечить в стране принцип равных прав и равной ответственности. И главной угрозой является претензия общества на формирование власти путем выборов. Появление подобных претензий в серьезной форме, а также, появление готовности общества отставивать свои претензии – оценивается как факт появления угрозы криминлаьно-олигархическому режиму.

Соответственно, суть основной политики  касты по отношению к обществу сводится к  курсу на парализацию возможностей появления такой претензии. Ключевыми методами реализации указанного курса является метод узурпации у общества материально-финансовых и информационных ресурсов. Олигархическая система не может существовать без монопольного контроля за этими ресурсами.

Отсюда, и важный вывод: никакой экономический рост в стране с криминально-олигархическим режимом не может оказать значительного влияния на улучшение материального положения граждан-не членов касты. Вполне логичен и следующий вывод: в случае сохранения стабильного экономического роста в стране, социальное размежевание всегда имеет тенденцию к углублению. Повышается, соответственно, и степень репрессивности режима: иного метода удержания стабильности в стране не имеется.

Приверженность к постоянному увеличению различных механизмов закабаления граждан в любых формах, определяет характер внутриполитического курса олигархического режима. Универсальной характеристикой этих механизмов является их основанность на шантаже, запугивании и подкупе. Эта же характеристика объясняет склонность режимов апеллировать к этно-политическим мифам, а также, к тезису о «незаменимости касты» и фетишизации понятия «стабильность».   

Корень социального коллапса

Необходимо признать, что фактор появления претензий общества к касте установить в стране конституционный порядок является единственной движущей силой приводящих к системному коллапсу (взыву связей) процессов. Никакая иная претензия неспособна привести к коллапсу. Каста способна разрешить противоречия между нею и обществом касательно любых экономических проблем посредством практикования социальных программ. Столь же легко разрешимы проблемы, связынные с претензиями «обеспечить справедливость». Здесь ключевую роль играют идеологические механизмы дезориентации общества, основанные на тезисе о «подрывных силах».

Однако, ни один олигархический режим в мире не нашел противоядия против претезий установить в стране конституционный порядок. Везде, где это требование обретало серьезные формы контроль режима над обществом «лопался» и режим переходил к практике открытого террора. Далее, или террор «узаконивался», или правящий режим уходил в небытие.        

***

Если приведенные в данной статье доводы хоть как-то убедительны, то картина происходящих в настоящий момент политических процессов в Армении становится достаточно ясной.

Именно проявившее себя в период президентских выборов посягательство общества Армении на ликвидацию реально действующего олигархического «закона» и установления в стране конституционного закона вызвало в стране системный коллапс. Потому и страшен оказался оскал олигархической системы 1 марта: на карте стояла ее судьба. По своей воле никакая олигархия не позволит изменить закон функционирования страны. Переход страны к конституционным нормам может означать лишь уход крупных собственников с политической арены. Это в Армении понимают хорошо. Не понимают лишь другое: спокойная жизнь олигархической системы управления завершается в момент, когда общество отказывается признавать «закон олигархов» и начинает предъявлять законные претензии на свое право формировать государственную власть.

В Армении есть все шансы перехода на рельсы конституционного государства. Одновременно прозрачны перспективы новых деструкций – режим просто так не сдастся. Но чем активнее будет общество, и чем законнее будет его действия, тем больше деструкций появится внутри самой власти. Те или иные звенья власти будут пытаться спасти свои позиции за счет принесения в жертву других звеньев.

Потому и опасной для Армении выглядят нынешние попытки расшатанной системы возвратить свою стабильность. Члены олигархической власти по своей воле не позволят установиться в Армении нормам Конституции. Лидер этой власти Серж Саркисян уже отчетливо показал всем 9 апреля, что не намерен отступать. Формирование новой коалиции было лишь началом процесса достижения нового договора о разделе сфер влияния. Уход бывшего лидера правящего режима Р. Кочаряна с поста президента, вынужденное приглашение во властный лагерь новых игроков, а также, появление принципиально новых условий, потребовали нового договора, по сути, нового «закона» для страны.

А 24 апреля общество Армении столь же отчетливо продемонстрировало обратное. Иного и не могло быть: Армения вышла на новую ступень развития, и многие не желают мириться с этим обстоятельством. Граждане желают видеть в стране лишь один закон – Конституцию. Соответственно, общий язык придется найти всем. Если нет, то кому-то придется уступить.

Манвел Саркисян -  независимый эксперт

 Источник: www.armtoday.info

Փետրվարի 19֊ի նախագահական ընտրությունից եւ դրան հաջորդող հայտնի ողբերգական դեպքերից հետո բոլորիս մտատանջում է երկու հիմնական հարց.

Ինչո՞ւ այսպես եղավ եւ որտե՞ղ է թաքնված չարիքի բուն արմատը:

Միամիտ է կարծել, որ ողբերգության պատճառը միայն մեկ անձ է՝ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը, ինչպես նաեւ միամիտ է կարծել, որ այս արհավիրքի պատճառը միայն գործող իշխանությունն է: Ի վերջո, մենք քաղաքական բավարար կամք ունե՞նք սթափ գնահատելու ստեղծված բարդ իրավիճակը եւ դասեր քաղելու մեր իսկ ստեղծագործած ողբերգությունից: Դատելով մամուլից եւ եթերից հնչող մտքերից, ցավոք, պետք է ասել՝ ոչ: Հակառակորդին ամենատարբեր ածականներով անվանարկելով, չեմ կարծում, որ քաղաքական մթնոլորտն ավելի հանդուրժողական է դառնում: Ինչպես նաեւ չեմ կարծում, որ ստեղծված իրավիճակը միակողմանի ու անհասկանալի չափանիշներով գնահատող եւ մեղավորներ փնտրելիս վախի մթնոլորտը ավելի թանձրացնող այս իրավիճակի շարունակությո՛ւնն է օրվա իշխանություններից ակնկալում մեր ժողովուրդը:

Մինչեւ այսօր ինձ համար անհասկանալի է, թե ինչու իշխանությունը ողբերգական դեպքերից հետո հանրապետությունում սուգ չհայտարարեց։ Չէ՞ որ, իսկապես, համազգային ողբերգություն էր տեղի ունեցել. Երեւանում զոհվել էր հայ զինվոր, զոհվել էին Հայաստանի քաղաքացի ցուցարարներ, որոնք, կարծում եմ, իսկապես ուզում էին ապրել արժանապատիվ Հայաստանում։ Եթե այսպիսի պահվածքը իր մեջ պարունակում է գնահատական զոհված ցուցարարների նկատմամբ, ապա կարծում եմ, որ այն վտանգավոր է եւ դատապարտելի. առավել եւս, որ ողբերգությունից ընդամենը մի քանի օր առաջ ընդդիմության կողմնակիցներին պարոն Սերժ Սարգսյանը դիմում էր «նրանք մեր քույրերը եւ եղբայրներն են» բնորոշումով։

Ծանոթներիցս մեկը, որը ժամանակին հայտնի էր հակատերպետրոսյանական թունդ կեցվածքով, Ազատության հրապարակում է եղել բոլոր ինը օրերին։ Ողբերգության գիշերը նույնպես եղել է ցուցարարների հետ։ Իմ հարցին պատասխանեց շիտակ. «Այո, մնում եմ հակալեւոնական, բայց սրանք ավելի կատարելագործեցին Լեւոնի ստեղծած ընտրակեղծիքների մեքենան, եւ ժողովրդի ձայները ամենալկտի ձեւերով գնելով, պատրաստ են ստորացնել բոլորիս։ Իսկ Լեւոնի կողքին եմ, որովհետեւ այսօր նրա միջոցով կարող ենք այս իշխանությունը փոխել»։ Ծանոթս թալանչի կամ զոմբի չէ, նա մաթեմատիկայի դասախոս է, գիտությունների թեկնածու։

Ինձ թվում է, որ որոշ ուժերի կողմից միտումնավոր փորձ է արվում հասարակությունը բաժանել երկու հակադիր հատվածների, որի արդյունքում, իսկապես, այսօր ժողովուրդը հայտնվել է երկու քարի արանքում. մի կողմից «Ով ինձ հետ չէ՝ նա ազգի դավաճան է» չափազանց հավակնոտ եւ ազգը թշնամի բանակների բաժանելու միտում ունեցող կարգախոսն է, մյուս կողմից՝ «Ով Լեւոնի հետ է, նա խավարասեր թալանչի է կամ լավագույն դեպքում՝ հիպնոսի տակ գտնվող մոլորյալ»՝ իրականության բացարձակապես ոչ համարժեք գնահատում, որը գրեթե վերջնականապես փակում է երկխոսության ճանապարհը։

Իմ խորին համոզմամբ, վերջին նախագահական ընտրությունների ամբողջ ընթացքը, իր հայտնի հետեւանքներով՝ տասներեքամյա ընտրակեղծիքներով պրկված լերդացած բողոքի ժայթքումն էր՝ արհավիրքաբեր ավարտով։ Չտեսնել դա, նշանակում է չցանկանալ ճշգրիտ ախտորոշել մեր պետության հիվանդությունը։ Չհասկանալ դա, նշանակում է վաղը նորից հայրենակցիդ թափված արյան պատասխանատուն լինելու հող նախապատրաստել։

ԱԺ արտահերթ նիստի ժամանակ Տիգրան Թորոսյանը անկեղծորեն նշեց, որ ԱԺ դահլիճում ավելի վատ բաներ էլ են տեղի ունեցել, որ պատգամավորների են այդ դահլիճում ծեծել, եւ այսօրվա թույնը սկսել է կուտակվել այդ օրվանից եւ այլն։ Շնորհակալություն, Տիգրան, անկեղծության եւ, որ ամենակարեւորն է, հիշողության դաշտից օգտվելու համարձակության համար։ Այսօր ոչ բոլորն են (նախորդ թե ներկա իշխանությունների ներկայացուցիչները) փորձում համագործակցել իրենց իսկ հիշողության հետ։ Որովհետեւ նաեւ իրենք են հեղինակել տասներեքամյա այս տրագիկոմիկ սցենարի նախաբանն ու հիմնական կուլմինացիաները։ Ուղղակի գլխավոր դերակատարներն են երբեմն փոխվում. ճակատագրի հեգնանքով ընտրակեղծիքների ինստիտուտը նախագծող գլխավոր ճարտարապետը այսօր կալանքի տակ է՝ կեղծիքների դեմ պայքարի դրոշ բարձրացնելու համար, իսկ գլխավոր քաղաքական պատվիրատուն փորձում է պետական մամլիչի թրթուրների տակից փրկել իր եւ իր ընկերների քաղաքական կերպարը՝ անուղղակիորեն իր իսկ մարմնով փորձելով փակել այն հրեշավոր երախը, որի ծննդահայրը հանդիսանում է հենց ինքը։ 1995 թվականին ԱԺ ընտրություններից եւ Սահմանադրության հանրաքվեից սկսած, որն առավել դաժանորեն իր դեմքը ցույց տվեց 1996 թվականի նախագահական ընտրությունների ժամանակ, արդեն որերորդ ընտրություններն է, ընտրակեղծիքների քայքայիչ մեքենան, չարորակ մետաստազի նման, շուլալվել է մեր պետականության ոսկորին եւ քայլ առ քայլ ցանցաթաղանթի է վերածում մեր պետության եւ երեխաների ապագան։ Կներեք, բայց չեմ հավատում այն ուշացած ճշմարտություն բարբառողներին, ովքեր 96-ին անդրադառնում են միայն այսօր։ Քաղաքական շահից բխող իրադրային մոտեցում է։ Եվ ընդամենը։ Ճշմարտությունը պետք է խոսի ճշմարտության մասին, իսկ այդ ճշմարտությունը 1996թ. սեպտեմբերին ԱԺ դահլիճում ծեծի էր ենթարկվում, եւ այսօրվա պետական աղմկարարներից շատերն այդ անամոթության իրականացման խանդավառ մասնակիցներից էին։ Ազնիվ չէ։ Նաեւ բարոյական չէ։

Ընդհանրապես, ճշմարտության բումերանգը, տարածության եւ ժամանակի մեջ վերադառնալով իր ելակետին, բավականին անողոք է վերաբերվում այն հասարակությանը, որն իմունիտետ չունի կիսաճշմարտությունների կամ, որ նույնն է՝ կեղծ ճշմարտությունների նկատմամբ։ Ցավոք, երբ բումերանգը անցնում է ալեկոծված բողոքի եւ ատելությամբ հագեցված մթնոլորտով, այն իր հետեւից թողնում է նաեւ զոհեր, որոնց համար սգում է հենց այդ նույն հասարակությունը։ Այսօր մենք դրա իրականացնողն ենք ու վկան։

Վերջին նախագահական ընտրությունների ժամանակ գրեթե տառացիորեն կրկնվեց այն, ինչ տեղի ունեցավ 96 թվականին՝ նույն անհավասար պայմանների առկայությամբ նախընտրական ամբողջ գործընթացը, պետական ողջ ռեսուրսի օգտագործումը իշխանության թեկնածուի կողմից, արջի ծառայություն մատուցողների շքերթ եւ արդյունքում՝ կասկածելի լեգիտիմությամբ նախագահ։ Այնուհետեւ ժողովրդի արդար ցասում, որը 96֊ին, ցավոք, սադրիչները կարողացան ուղղորդել դեպի ԱԺ շենք, որտեղ զայրացած ամբոխը ծեծի ենթարկեց ԱԺ նախագահին եւ փոխնախագահին։ Բնականաբար, վերջում ընդդիմության հայցը Սահմանադրական դատարան եւ, նույնքան բնականաբար, վերջինիս կողմից հայցի մերժում։

Այս զուգահեռներում կա մեկ, բայց կարեւոր տարբերություն. Վազգեն Մանուկյանը զայրացած ամբոխին կոչ արեց հեռանալ Ազատության հրապարակից՝ այդ պահին զրահատեխնիկայի եւ զենքի ագրեսիվ տրամադրությունը ուղղություն էր վերցրել դեպի Ազատության հրապարակ։ Եթե Վազգենը չգնար այդ քայլին, գուցե հետեւանքները ավելի ողբերգական լինեին, քան այսօր է։

Դժբախտաբար, 95-ից սկսած, ավելի կատարելագործվեց ընտրակեղծիքների մեքենան՝ քայլ առ քայլ ժողովրդից խլելով իշխանությունը կրելու, իշխանությունը ձեւավորելու իր հիմնական իրավունքը։ Ժողովրդի արժանապատվությունը եւ ապրելու իրավունքը վիրավորելով, գավառական խորամանկություններին տուրք տալով, այս 13 տարիների ընթացքում կեղծիքների ահռելի ինստիտուտը հասարակական մթնոլորտը լցրին խորացող դժգոհությամբ, պետական եւ քաղաքական կյանքում կատարվող ամենատարբեր երեւույթների նկատմամբ վտանգավոր անտարբերությամբ։ Ընտրակաշառքը դարձավ քաղաքական կատեգորիա։ Որեւէ հասարակություն, որը պատրաստ է իր ձայնն աճուրդի հանել, այդ քայլով արդեն իսկ ցույց է տալիս, որ վերապահություն ունի իր պետության ապագայի նկատմամբ։ Նողկալի էր տեսնել, թե ինչպես էր համատարած ընտրակաշառք բաժանվում՝ ձայներ փախցնելու համար։ Ավելի կարճ ճանապարհ ազգին ստորացնելու, օրը ցերեկով իշխանության բուն կրողին բռնաբարելու՝ դժվարանում եմ նշել։ Եվ դրա հեղինակը մեր պատմական թշնամին չէ, այլ մենք ենք, ինքներս։

Եվ եթե նույնիսկ ընդունենք, որ պաշտոնապես հայտարարված արդյունքները համապատասխանում են իրականությանը, միեւնույն է, լեգիտիմության այսպիսի խոցելի ռեսուրսով, ինչպես նաեւ բարոյահոգեբանական այսպիսի մթնոլորտում չափազանց դժվար է լինելու, եթե ոչ անհնար, որ նոր նախագահը կարողանա լուծել այն բարդ հիմնախնդիրները, որոնք այսօր ծառացած են մեր պետության առջեւ՝ ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին քաղաքականության ոլորտներում։

Անկեղծորեն հավատում եմ, որ Սերժ Սարգսյանը ցանկանում է շտկել իրավիճակը, բարեփոխումներ իրականացնել, վերացնել կոռուպցիան ու կաշառակերությունը եւ այլ բարի ցանկություններ իրականություն դարձնել։

Բայց ի՞նչ ռեսուրսներով։ Չէ՞ որ, իսկապես, քաղաքականությունը հնարավորի արվեստ է։ Անկե՛ղծ լինենք. քաղաքական կոալիցիայի երկու նոր անդամների ընտրողների զգալի մասը մնաց ընդդիմադիր-բողոքական դաշտում։ Որովհետեւ նրանք անկեղծորեն հավատում եւ սատարում էին նախագահի այդ թեկնածուներին՝ իշխանությունների, այդ թվում նաեւ Սերժ Սարգսյանի նկատմամբ ունեցած կարծր քննադատական վերաբերմունքի համար։ Ճիշտ է՝ նրանք այսօր պասիվ դժգոհողի դերում են, բայց դա միայն այսօր է։ Եվ ընդհանրապես, կոալիցիան հասարակությանը վստահություն չի ներշնչում, որ կարող է երկար կյանք ունենալ. քաղաքական դաշտի տառապանքը փորձ ունի։

Ողջունելի է նոր վարչապետի նշանակումը. գրագետ ընտրություն է։ Բայց թիմային խաղի կանոններով ինչ-որ բանի հասած լիդերը բավականին աննախանձելի վիճակում է հայտնվում, երբ չի գոհացնում իր թիմի անդամների հավակնությունները, այն էլ՝ այդպիսի թիմի։ Անկեղծորեն կուրախանամ, եթե թերահավատությունս այս առումով սխալ դուրս գա:

Բնականաբար, հարց է առաջանում՝ ո՞րն է ելքը ստեղծված չափազանց բարդ իրավիճակից։ Կյանքը ցույց տվեց, որ 1996-ին Առաջին նախագահի ընտրած ճանապարհը ճիշտ չէր։ Ոչ լեգիտիմ նախագահը չէր բավարարում ոչ դրսին եւ ոչ էլ իր թիմակիցներին։ «Հայտնի ուժերը» նախագահին ցույց տվեցին հրաժարականի ճանապարհը։ Մավրը կատարել էր իր գործը, Մավրը պետք է հեռանար։ Ղարաբաղի խաղաքարտի օգտագործումը Առաջին նախագահի կողմից ընդամենը քաղաքական գեղեցիկ հնար էր։ Այդ բանը հասկացան քաղաքականության հետ կապ չունեցողներն անգամ։ Չէի ցանկանա, որ օրվա իշխանությունն էլ նույն ճանապարհը որդեգրի։

Խորապես համոզված եմ, որ այս ծանր դրությունից դուրս գալու միակ ճանապարհը խորհրդարանական եւ նախագահական նոր, արտահերթ ընտրություններն են։ Ընտրություններ, որոնց ժամանակ պետք է բացառվեն այն հրեշածին արատները, որոնք այսօրվա ողբերգության պատճառը դարձան եւ վարկաբեկեցին մեր պետականությունը։ Ե՞րբ եւ ինչպե՞ս կազմակերպել արտահերթ ընտրությունները, դա առանձին զրույցի թեմա է։ Բայց այս պահին ուզում եմ շեշտել, որ մինչ այդ պետք է Ընտրական օրենսգրքում բարեփոխումներ կատարել՝ դուրս հանելով մեծամասնական համակարգը, որը խորհրդարան չի բերում ոչ միայն մեր քաղաքական անհատականություններին (չնչին բացառությամբ), այլեւ պարարտ պլացդարմ է դառնում ընտակեղծիքների աշխարհագրությունը մանրակրկիտ «մշակելու» համար։ Հասկանալի է, որ այս առաջարկությունը կարող է կյանքի կոչվել միայն նոր նախագահի ցանկությամբ եւ նախաձեռնությամբ։ Իհարկե, այս դեպքում անհրաժեշտ է քաղաքական հզոր կամք եւ ինքնազոհության հասնող վճռականություն։

Գուցե որոշ մարդիկ առաջարկությունս ռոմանտիկ եւ ոչ իրական համարեն։ Բայց համոզված եմ, որ եթե ոչ այսօր, ապա վաղը այս առաջարկությունն է լինելու մեր ներքաղաքական կյանքը առողջացնելու հրամայական պահանջ։

Վստահ եմ նաեւ, որ մեր ժողովուրդը միայն կողջունի նման, իսկապես սթափ մոտեցումը։ Միայն նորմալ ընտրությունները մեր ժողովրդի բոլոր հատվածներին՝ թե հայրենիքում եւ թե սփյուռքում կբերի հանդուրժողականության դաշտ, ինչպես նաեւ կչեզոքացնի շատերիս արտագաղթելու ճամպրուկային տրամադրությունները։ Նաեւ համոզված եմ, որ պատմությունը չի ների բոլոր նրանց, ովքեր սեփական սխալներից դասեր չքաղելով եւ չպատճառաբանված հավակնություններին հագուրդ տալով՝ ժողովրդին կարող են բերել նոր ողբերգություններ։ Իսկապե՛ս բավական է: Պետք է իրատեսորեն գնահատենք մեր ողբերգության չափը եւ համարժեք քայլեր ձեռնարկենք այս հոգեմաշ իրավիճակից դուրս գալու համար։

ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ Քաղաքագիտության թեկնածու, ՀՀ ԳԽ, ՀՀ ԱԺ 1֊ին եւ 2֊րդ գումարումների պատգամավոր, ՀՅԴ անդամ

Առավոտ

2008-04-23

Զոհվածների եւ տուժածների թվաքանակը չէ, որ պետք է պարզ դարձնի այս մեծ ողբերգության հոգեցունց հետեւանքները: Իրենց «ազգային», «ցեղակրոն», «բարեգործ», «օրինաց» հորջորջող իշխանություններն անցան մի սահման, որը ոչ թե ինչ-որ մահկանացուների ձեռքով, այլ ի վերուստ տրված Պատվիրանի սրբազնագործությամբ է ամրագրված պետականորեն առաջինը քրիստոնեությունն ընդունած ժողովրդի հավաքական գիտակցության առանցքում: Եթե ժամանակակից պետությունները հրաժարվել են մահապատժից՝ տուրք տալով արեւմտաեվրոպական արժեհամակարգին, ապա հայերիս համար պետության անունից սեփական երկրի քաղաքացիներին մահվան ենթարկելու անթույլատրելիությունը բխում է բազում պատմական արհավիրքներ եւ Մեծ եղեռն վերապրած ազգին բնորոշ եզակի ընկալումներից. մարդկային կյանքի՝ որպես ի վերուստ տրված բացառիկ արժեքի, ազգային պետության՝ որպես հայ մարդու կյանքի անձեռնմխելիության երաշխավորի, թշնամու՝ որպես հային ֆիզիկապես ճնշող կամ ոչնչացնող «թուրքի» (ոչ թե էթնիկական պատկանելության, այլ հայատյաց գործելակերպի իմաստով:

Մեր ժողովուրդը երազել է ազգային պետության մասին ոչ թե իշխանավորների փառամոլությանն ու իշխանատենչությանը հագուրդ տալու համար՝ ամեն գնով թագավոր, նախագահ կամ առաջին տիկին կարգելու սնափառական ցանկություններով դրդված: Հայերը լիահույս էին, որ ազգային պետությունը կերաշխավորի իրենց անվտանգ եւ ապահով գոյությունը հայրենի հողում՝ տեղաշարժվելու, հավաքվելու, միասին իրենց հուզող հարցերն ազատ քննարկելու բնական իրավունքը:

Վերջին ամիսներին մենք ականատես էինք, թե ինչպես ի դերեւ եղան դարերի ընթացքում փայփայած այդ հույսերը, ինչպես մաֆիոզ, խնամիական-բարեկամական կապերով սերտաճած օլիգարխների, կոռուպցիայի մեջ թաղված բարձրաստիճան չինովնիկների եւ նրանց սպասարկող քաղաքական հաճախորդների «կոալիցիոն» ոհմակը ուզուրպացրեց պետական իշխանությունը, ինչպես է այժմ այդ ոհմակը ձգտում ամեն գնով խույս տալ մարտի 1- ի եղեռնագործության համար միջազգային օրենքներով նախատեսված պատասխանատվությունից: Կարծես անտեսելով այն, որ սեփական մեղքի ուրացումը հայերի ազգային աշխարհայացքում դիտվում է որպես «թուրքին» բնորոշ վարքագիծ, իշխող վարչակազմը շարունակում է պնդել, որ Երեւանի փողոցներում ինքնաձիգներից քաղաքացիների վրա կրակող ուժայինների գործողությունները միանգամայն արդարացված էին եւ համարժեք ուժի գործադրման թույլատրելի չափին: Որքան ծանոթ ձեռագիր է. 1915-ին երիտթուրքերը հայերի ջարդերն արդարացնում էին նրանց խուզարկելու եւ զինաթափելու «անհրաժեշտությամբ»: Ճիշտ այնպես, ինչպես դա եղավ սույն թվականի մարտի 1-ի վաղ առավոտյան՝ Ազատության հրապարակում:

Կա եւս մի դաժան զուգադիպություն: Ղարաբաղյան շարժման եւ սումգայիթյան եղեռնագործության 20-ամյակի օրերին հայ մարդկանց Երեւանի փողոցներում սպանում էին նույն պատճառաբանությամբ, որով հայերին սպանել են 20 տարի առաջ Ադրբեջանի Սումգայիթ քաղաքում: Այն ժամանակ Բաղիրովին եւ նրա ձեռնասուն «իրավապահներին» նույնպես դուր չէր եկել «մի խումբ հայ արկածախնդիրների» ջանքերով Ստեփանակերտում հանրահավաքների կազմակերպումը. հենց այդ պատճառաբանությամբ Ադրբեջանի ղեկավարներն արդարացնում էին հայերի ջարդը Սումգայիթում: Ճիշտ այնպես, ինչպես Հայաստանի «ազգային» իշխանություններն այսօր փորձում են իրենց վայրագ գործողությունները մարտի 1-ին Ազատության հրապարակում կամ 1-2-ի գիշերը քաղաքացիների գնդակահարությունները Մաշտոցի եւ Սբ. Գրիգոր Լուսավորչի փողոցներում՝ հիմնավորել Ազատության հրապարակում եւ Մյասնիկյանի արձանի մոտ ընդդիմադիրների ցույցերին վերջ դնելու անհրաժեշտությամբ:

Ճակատագրի հեգնանքով երեւանյան հանրահավաքներն ու ցույցերը դաժանորեն ճնշվեցին հենց այն մարդու կողմից, ով չարտոնված հանրահավաքներ կազմակերպելու միջոցով էր 20 տարի առաջ Ստեփանակերտում սկսել իր հրապարակային քաղաքական գործունեությունը՝ հանդիպելով այն ժամանակ խորհրդային Ադրբեջանի իշխանությունների նույնքան անողոք հակազդեցությանը: Արդյունքում՝ Արցախի ամենակարկառուն առաջնորդը հաշված օրերի ընթացքում հայտնվեց ղարաբաղյան շարժման գաղափարախոսության, իդեալների եւ նվաճումների գերեզմանափորի անփառունակ դերում: Իր հայաստանյան գործունեության ընթացքում Ռոբերտ Քոչարյանն այնպիսի վիհ առաջացրեց միեւնույն ժողովրդի երկու հատվածների միջեւ, որ վերջում խելագարի «տրամաբանությամբ» ստիպված էր մտածել այդ վիհը նորանոր ռեպրեսիվ մեթոդներով՝ Քրեական օրենսգրքում փոփոխություններով վերացնելու մասին:

Դժբախտ է այն ընտանիքը, որի անդամները վիճահարույց հարցերը ստիպված են լուծել ոչ թե խղճի թելադրանքով, այլ Քրեական օրենսգրքի միջոցով: Նախագահության տասը տարիների ընթացքում Ռոբերտ Քոչարյանը մեր ազգային օջախում այնպիսի կռիվ գցեց, որ վերջում՝ կարծես ինքն իր արածից սարսափած, խորհուրդ է տալիս Քրեական օրենսգրքում ամրագրել հատուկ հոդված՝ «ղարաբաղցի» հայերին՝ «հայաստանցի» հայերից պաշտպանելու համար: Այդ «պայծառ» միտքը նրա ուղեղում առաջացել է այն ժամանակ, երբ մարդկանց հիշողության մեջ դեռ թարմ են Եռաբլուրում ամփոփված մեր լուսահոգի տղաների կերպարները, նրանց ինքնամոռաց նվիրվածությունն արցախահայության պաշտպանության գործին:

Տասը երկար ու ձիգ տարիներ Հայաստանը ղեկավարելուց հետո Ռոբերտ Քոչարյանն ու Սերժ Սարգսյանը այդպես էլ չհասկացան մի պարզ ճշմարտություն. եթե մեր սերնդի նվիրվածությունը Եռաբլուրում ամփոփված սուրբ շիրիմներին ի զորու չլինի հալեցնել իրենց գավառաբարո քաղաքականության պատճառով հայաստանցիների եւ ղարաբաղցիների միջեւ առաջացած սառույցը, ապա դա չի հաջողվի անել ոչ Քրեական օրենսգրքի, ոչ էլեկտրաշոկի ու բանտերը լցնելու, ոչ էլ նույնիսկ հերթական ցուցադրական սպանդի կազմակերպման միջոցով: Այդ ամենը կարող է միայն էլ ավելի բորբոքել համաժողովրդական դիմադրության կրակը՝ դրա թեժությունը հասցնելով ազգային-ազատագրական պայքարի ջերմաստիճանի:

Ռ. Քոչարյանի պաշտոնավարությունից հետո Ս. Սարգսյանը պետք է փորձի սահմանազատվել նախկին նախագահի տասնամյա կառավարման մեթոդներից: Դրա համար անհրաժեշտ է անհապաղ ազատել բոլոր քաղբանտարկյալներին, իրականացնել մարտի 1-2-ի ողբերգական իրադարձությունների անկախ միջազգային հետաքննություն, ապահովել էլեկտրոնային լրատվամիջոցների կողմից բոլոր՝ նաեւ ընդդիմադիր տեսակետների եւ դիրքորոշումների լուսաբանում, ինչպես նաեւ շուտափույթ վերականգնել երկրում հանրահավաքներ, երթեր եւ ցույցեր անցկացնելու սահմանադրական իրավունքից ազատ օգտվելու կարգը: Իրական ընդդիմության հետ արդյունավետ եւ ազգօգուտ երկխոսությունը հնարավոր է միայն երկրում մարդու իրավունքների պաշտպանությունը երաշխավորող՝ ժողովրդավարական մթնոլորտի ձեւավորման դեպքում:

Բռնաբարվածի եւ բռնաբարողի երկխոսությունը միայն էլ ավելի կխորացնի հասարակության դժգոհությունը, կբերի նոր տարերային՝ նաեւ ընդդիմության կողմից անկառավարելի ալեկոծումների։ Այդպես եղավ մարտի 1-ի ողբերգական դեպքերի նախօրեին, երբ Արթուր Բաղդասարյանի հայտնվելը Սերժ Սարգսյանի կրնկի տակ՝ ոչ միայն չնպաստեց քաղաքական ջերմաստիճանի նվազեցմանը, այլեւ՝ ընդհակառակը, ընդդիմադիր ընտրազանգվածին հաղորդեց լրացուցիչ գրգիռներ: Այս դեպքը կարող է դիտվել որպես սեփական ընտրողների հաշվին եւ նրանց թիկունքում իրականացված գործարքի դասական օրինակ։ Այդ կարգի գործարքները հեռու են քաղաքական երկխոսության բուն նպատակից եւ, ի վերջո, կողմերին հանգեցնում են բացասական արդյունքի:

Մենք առաջարկում ենք արդյունավետ եւ ազգօգուտ քաղաքական երկխոսություն, որի հիմքում կողմերը պետք է դնեն ոչ միայն սեփական դեմքի պահպանման միանգամայն արդարացի շահագրգռությունները, այլ առաջին հերթին ժողովրդին հարգելու, մարդկանց սպասումներն ու հույսերն արդարացնելու պատրաստակամությունը: Ցանկացած «զուռնա-դհոլային» գործարք, մարդկանց «ֆռռացնելու» ցանկացած փորձ նորից կբերի աղետալի զարգացումների, կխորացնի ժողովրդի անվստահությունն ու ատելությունը «խարդախ» իշխանությունների եւ «ծախու» քաղաքական վերնախավի նկատմամբ: Նման համատարած անվստահության մթնոլորտում, որն այսօր ձեւավորվել է Հայաստանում, իշխանությունները պետք է ոչ պակաս շահագրգռված լինեն կազմակերպված, ազդեցիկ, բողոքավոր ընտրազանգվածի իղձերին հավատարիմ՝ հայաստանակենտրոն ընդդիմության առկայությամբ, քան ինքը՝ ընդդիմությունը: Միայն այդպիսի՝ իրական, հետեւողական եւ սկզբունքային ընդդիմության հետ երկխոսությունն է ի զորու բավարարել հասարակության սպասումները՝ հանգուցալուծելով պայթյունավտանգ քաղաքական ճգնաժամը:

Մենք պատրաստակամ ենք մեր մասնագիտական կարողություններով նպաստել այդպիսի երկխոսության ծավալմանը եւ հորդորում ենք իշխանություններին՝ շուտափույթ ձեւավորել դրա համար անհրաժեշտ նախապայմաններ:
18.04.08

Как кажется, эта никак не исчерпывающая себя тенденция требует серьезного осмысления. После событий 1 марта в Ереване стало ясным, что обычная полемика по «теме карабахцев» может обрести и вполне конкретный политический смысл. По крайней мере, нельзя не заметить, что в настоящий момент она выработала противоположную приверженность к поддержке той или иной политической оценки происшедших и происходящих в Армении процессов.

В частности, если общество Армении в большинстве своем проявляет значительный нигилизм по отношению к политике властей в период выборов и в пост-выборный период, то наблюдатели в Нагорном Карабахе отмечают повальную подверженность населения НКР точке зрения официальных кругов Армении. И неслучайно, что у многих сложилось мнение о том, что такая позиция населения Нагорного Карабаха отражает их земляческие стереотипы, а, скажем, не следствие оторванности от реалий Армении.

Отсюда и возникает соблазн сделать скоропалительный вывод о том, что карабахцы поддерживают властей Армении по причине их карабахского происхождения. Однако подобное толкование было бы не только наивным, но и опасным заблуждением. Ведь, тривиальная правда в том, что население Нагорного Карабаха всегда было склонно поддерживать позицию любого руководства Армении. Возможно, это происходит по разным причинам, но должно быть ясным одно важное обстоятельство: противостоящим Азербайджану обществом Нагорного Карабаха Армения воспринимается в образе «спасителя», а в конкретном выражении, – в лице ее официальных властей. Попросту, карабахцы усматривают силу в лице армянского государства, стоящего за их спиной. И как это обычно бывает, на психологическом уровне любое общество издалека ощущает государство в лице власти.

Вот и вся «тайна». Свидетельством этому могут быть военные годы 1992-94 годов, когда население НКР во всем было склонно поддерживать позицию руководства Армении в лице первого президента Левона Тер-Петросяна, вразрез с мнением собственных, даже законно избранных властей. Такой настрой многое определил в характере политических процессов тех дней. Даже возникший тогда внутриполитический кризис имел в своей основе данное обстоятельство. Попросту, не столь уважительное отношение руководства Армении к избранным в НКР в 1992 году властям само по себе склонило карабахское общество, тем более элиту, к позиции руководства Армении.

Особой трагедии в этом никто не усматривал – «мать Армения» всегда была абсолютным авторитетом для карабахцев. Другое дело, что подобная приверженность не всегда имела конструктивный смысл. Кстати, именно указанное обстоятельство породило для Армении будущий «подарок» в лице Роберта Кочаряна и группы его сторонников, ловко воспользовавшегося тогда ситуацией и обретшего в Нагорном Карабахе политический вес путем поддержки позиции руководства Армении.

Избранная в НКР власть тогда уступила свои позиции сторонникам руководства Армении, а общество осталось безучастным к этой трансформации. А дело было лишь в одном –  народом НКР признается лишь та власть, которая является прочным союзником руководства Армении. Хорошо это, или нет – таковы реалии жизни. По крайней мере, с точки зрения стратегических проблем, такое отношение, видимо, до сих пор оправдывало себя.

Другое дело, что такое положение дел всегда создавало достаточно серьезные внутриобщественные психологические проблемы как для НКР, так и для Армении. А к настоящему времени, можно сказать, что создались и трудноразрешимые психологические и политико-правовые проблемы на пути государственного развития. Так что, указанный психологический настрой трудно причислить к земляческо-бытовому явлению.

Если перейти к рассмотрению той же проблемы в среде общества Армении, то можно заметить, что углубляющийся среди части граждан Армении нигилизм к Нагорному Карабаху и карабахцам вообще трудно причислить к тому же земляческо-бытовому явлению. Легче признать, что данный феномен имеет исключительно политическую природу. Карабахцы в Армении попросту «запутались» в сетях нигилизма армянского общества к собственным властям. Нигилизм по отношению к властям выродился в нигилизм по отношению к «породителям» этих властей.

И дело здесь не только в том, что родиной нынешних руководителях является Нагорный Карабах. Дело намного глубже. Легко это понять, или нет, но нынешние власти Армении воспринимаются своим обществом в качестве «власти Карабаха над Арменией». А этот психологический настрой представляет из себя достаточно серьезный феномен. Такая власть, в определенной степени, воспринимается как посягательство на собственное достоинство. И это вполне обосновано в психологическом смысле.

Может быть, этого можно было избежать, если бы не поведение самих властей Армении во главе с Робертом Кочаряном. Изначально подчеркнуто пренебрежительное отношение к обществу, клановые методы управления, полная де-иделогизированность, провинциализм мышления и пр., должны были вывести на повестку дня вопросы о сущности этой власти. Власть начала интенсивно криминализироваться и все больше опираться на крупных собственников-олигархов. Общество Армении со своими проблемами было оттеснено на обочину государственной жизни. Примечательно, что и само население НКР было загнано в нишу «бедного родственника» властей Армении. Отныне, ему было отказано в праве на выражение мнения – хозяином мнения был объявлен «президент Армении карабахского происхождения».

Понятно, что описанный характер власти мог только поощрять чувство ущемленного достоинства. При том, надо учесть то, что такой феномен не мог возникнуть на пустом месте. Это можно легко понять, если учесть одно важное обстоятельство – народ Армении изначально с 1988 года ощущал себя защитником карабахцев и покровителем в их борьбе против Азербайджана. Более того, идея защиты Карабаха долгое время была священной объединяющей идеей всех армян. В какое-то время, эта идея превратилась даже «во внутриполитический идол». Было время, когда именно мнение карабахцев принималось в качестве меры правды и неправды в политической жизни Армении. Многие это помнят, и в этом нет ничего особенного – «голос воюющих легионов» во все времена и во всех странах определял политическую атмосферу в метрополиях.

Но именно такое положение дел радикально изменило мнение общества, когда «идол» превратился в реального правителя в Армении. В психологическом смысле, любое очеловечение идеи не только приводит к концу воздействующих способностей этой идеи, но и к возникновению нигилизма к самой идее, тем более, ее материальному воплощению. Общество Армении могло с опаской принять любой разворот политических событий, но только не власть «своего подзащитного». Карабахцы были милы сердцу общества Армении в облике «воюющих легионов», но никак не в лице собственных правителей.

Но жизнь неумолима: зачастую именно идолы порождают реальную власть. Тем более, в обществах, где «национальное единство» видится под флагом борьбы с внешним врагом. Так произошло и в Армении: «герои войны» в какой-то момент стали восприниматься в качестве тех, кто имеет «право на власть». Такая наивность общества часто оборачивается бумерангом. Общество Армении в 1998 году осталось безучастным в момент похода «лидеров войны» против собственного президента. Прозрение пришло позднее, когда после следующего 1999 года в числе лидеров не стало собственного министра обороны, те годы премьер-министра Вазгена Саркисяна. Всем показалось вмиг, что «Карабах установил власть над Арменией». Иного восприятия тогда и быть не могло.

Но жизнь намного сложней, чем желания любых правителей. В короткий срок, темпы прогресса в обществе Армении приравнялись к темпам регресса самой власти. Граждане Армении интенсивно начали обретать правосознание и за последние годы общество Армении значительно продвинулось в вопросе осознания своих прав и истинного достоинства. Вопрос формирования национальной власти посредством свободных выборов сильно актуализировался в общественно-политической жизни. Терпеть капризы криминально-олигархической власти со своими «героическими» лидерами терпеть уже никто не желал. Власть «карабахского происхождения» не только продемонстрировала идейное банкротство, но стала атавизмом. И вот в таком состоянии, общество Армении вышло на президентские выборы 2008 года.

Имеющие описанную выше генеалогию власти страны вовремя должны были понять весь пласт обсужденных в этой статье психологических проблем. Ведь, дело было не только в проблеме накопившегося нигилизма общества к властям. Дело было в специфике психологического настроя. Надо было знать, что любое небрежное отношение к обществу в период выборов должно было взорвать основанный на синдроме «уязвленного достоинства» анти-карабахский нигилизм. Тем более, что любая оппозиция в Армении всегда не чуралась спекулировать этим чувством.

По крайней мере, в выборе преемника можно было пойти на более обдуманный шаг. Любая иная кандидатура властей, кроме близкого соратника действующего президента Кочаряна – Сержа Саркисяна, смогла бы стереть «раны войны» из сознания общества Армении и создать новое психологическое поле для общественно-политического процесса. Но этого не было сделано. Соответственно, вместе с трагическими событиями 1 марта, армянский народ получил новую волну внутринациональных взаимных претензий различных его частей.

Конечно, приписывать данному синдрому столь уж роковой смысл не следует. Всего лишь выявление причин его возникновения достаточно для постепенного искоренения из нашей жизни. Тем более, что объективно исчерпываются и иные предпосылки укоренения данного синдрома. В этом смысле, логика описанного феномена может быть до конца  прояснена, если обратиться к иному аспекту порождающих его проблем.

Речь идет о сфере противоречий этно-политического восприятия реалий Армении и Нагорного Карабаха с международно-правовым восприятием. Дело в том, что общественное сознание нынешнего поколения армян продолжает, во многом, воспринимать правовую философию в качестве «языка разговора с мировым сообществом», но никак не базу собственного мировоззрения. Считается, что у общества Армении есть своя национальная шкала оценки национальных и мировых проблем, которая и отражает истинные интересы нации.

В конкретном случае, согласно национальной (этно-политической) шкале, Нагорный Карабах был и есть составной частью Армении, а юридическая форма  Республики Армении и НКР в виде отдельных конституционных государств есть всего лишь международно-правовая фикция. Эта фикция рассматривается в качестве компромисса армянского народа с мировым сообществом. Соответственно, Армения и Нагорный Карабах рассматриваются как единое государство, а все остальные существующие в реальной жизни проблемы считаются непринципиальными. Мало кто из армян придерживается иной точки зрения. А в условиях отсутствия в Армении реального правопорядка, все иные точки зрения кажутся всего лишь фантазиями «антинациональных сил».

Критиковать кого-то за приверженность к подобному восприятию национальных реалий не имеет смысла. Только вот, реалии эти каждый день доказывают, что возникшие при таком взгляде на мир проблемы никогда не были и сейчас не являются непринципиальными. И это вполне объективно, поскольку желаемое не всегда превращается в реальность. Жизнь все чаще заставляет считаться со своими требованиями.

Как бы не желали граждане Армении узреть полную идентичность своих проблем с проблемами населения НКР, реальность каждый день выявляет значительные противоречия в таком подходе к жизни. В конце концов, безопасность граждан НКР обеспечены финансовой помощью и вооруженными силами Армении, но их гражданские права не гарантированы Конституцией Армении. Если даже для населения НКР такое положение дел является непринципиальным, то это еще не означает, что жизнь их от этого становится легче. Тем более, не означает, что не возникают проблемы для граждан Армении.

Реалии таковы, что граждане НКР не имеют права участвовать в выборах в Армении, не имеют права влиять на решения руководства Армении. Более того, граждане НКР имеют целый пласт собственных проблем, в число которых входит проблема политической зависимости от мнения руководства Армении. На деле, это выражается в отсутствии возможностей свободно формировать собственные власти. Кроме того, это обстоятельство формирует серьезное различие  общественно-политических приоритетов обществ Армении и НКР. Одни и те же ситуации и проблемы имеют принципиально различное восприятие в этих обществах, и соответственно, обретают совершенно различный смысл в сознании граждан.

Казалось, что даже указанная сфера проблем не может считаться принципиально важной – в конце концов, граждане Армении также в реальности лишены всех этих прав. Но, на деле, сложившаяся ситуация давно породила более серьезный пласт проблем, касающийся влияния фактора НКР на политическую жизнь и социальное развитие Армении. Это влияние ощущалось всегда, но причины возникающих при этом проблем всегда выискивались в другом месте. И дело не только в постоянном грубом вмешательстве карабахской элиты во внутриполитические проблемы Армении. Не только в том, что все чаще приоритеты самого армянского государства получают противоположные оценки в граждан Армении и НКР. Дело в самой изначальной деструктивности представлений о роли НКР в политических реалиях Армении.

На наш взгляд, истоки такой деструктивности исходят именно к описанной выше этно-политической картине восприятия места Нагорного Карабаха в армянской действительности. Единое государство вне конституционального единства и вне международной признанности, на деле, как доказала жизнь, является всего лишь «миацумом на честном слове». Такая форма единства стала лишь источником формирования сложных политических и правовых проблем как для Армении, так и для НКР. 

В первую очередь, такая ситуация породила феномен аморфности в вопросах правового развития Армении. Родился фактор преграды на пути развития политико-правовой системы Армении. Этот фактор базируется на игнорирования аспекта права в политической жизни Армении и НКР.  В практической политике этот фактор действует в форме действенной спекуляции, сутью которой является приверженность к подмене права категорией единство. То есть, все то, что запрещено законом, оправдывается необходимостью «обеспечения единства нации». Не стоит говорить уже о том, как периодически вспоминается решение Верховного совета Армении 1 декабря 1989 года о воссоединении НКАО с Арменией. Наличия этого феномена в жизни Армении и НКР достаточно для того, чтобы соорудить прочную конструкцию на пути развития правового государства в Армении.

Появление пресловутого понятия «карабахский клан» в Армении зиждется именно на указанном феномене. Невозможность законного участия карабахцев в вопросах формирования власти в Армении породила волюнтаристский метод для незаконного участия в политике Армении отдельных привилегированных лиц карабахской элиты. При этом, данное обстоятельство лишило и общество НКР возможности формирования  своей  собственной  власти посредством выборов. Это также стало привилегией волюнтаристов во власти Армении. В итоге, сфера Права осталась за пределами политики.          

Такова печальная реальность. Можно было бы давно понять, что желание видеть  воссоединенное государство на территориях с различным международно-правовым статусом и «фиктивно» объявленной независимостью НКР может привести к правовой аморфности с реально деструктивными последствиями. Этого не было осознано вовремя армянской элитой. Не было осознано и то, что добиться полной интеграции власти возможно   только при условии полного совпадения позиций руководств и обществ  Армении и НКР по всем параметрам политической жизни. Но это условие изначально недостижимо, поскольку невозможно добиться главного условия – единства общественного мнения.

Наверное, надо было стать свидетелями трагедии 1 марта в Ереване и последующим взлетом «антикарабахского нигилизма» в обществе Армении, чтобы со всей серьезностью задуматься над тем, что любой вакуум легитимности власти в Армении когда-нибудь  приведет к возникновению прямо противоположных тенденций в развитии общественного мнения в Армении и НКР. И дело отнюдь не только в генеалогии и характере нынешних властей Армении. Правовая неурегулированность взаимоотношений Армении и НКР может еще  долго оставаться фактором преграды на пути общественного согласия и установления правопорядка в Армении и НКР. Конечно, это при условии, если сохранятся нынешние тенденции.

Но нынешняя ситуация в Армении содержит и благоприятные возможности. К примеру, возможная ликвидация нынешнего кризиса власти в Армении посредством смещения правящей элиты и установления в стране законно избранной власти во многом стимулирует процесс достижения общественного согласия. Изначально важным является то, что общество и элита НКР готовы признать любую власть в Армении. Это обстоятельство важнее, чем попытки спасти утерянные надежды нынешней элиты, поскольку восстановится атмосфера взаимного уважения обществ Армении и НКР. Правовое урегулирование на всех уровнях само по себе способно исчерпать все проблемы.

Манвел Саркисян – независимый эксперт

2008թ.-ի մարտի 1-ը հանդիսանում է գործող իշխանությունների կողմից Հայաստանի քաղաքացիների նկատմամբ ուղղակի եւ բացահայտ բռնության կիրառման օրը։ Հայաստանի հանրապետությունում առաջին անգամ գործող վարչակարգը իշխանության պահպանման նպատակով իրականացրեց ընդդիմությանը աջակցող քաղաքացիների նպատակաուղղված գնդակահարություն։ Սույն ակցիան նպատակ ուներ ստեղծել պայմաններ ընդդիմության դեմ «օրինական» ռեպրեսիաներ իրականացնելու համար։ Առաջին անգամ բռնություն կիրառվեց ոչ թե հակառակորդ քաղաքական ուժի, այլ նրան աջակցող քաղաքացիների նկատմամբ։

Իշխանությունը կորցնելու վտանգի առջեւ կանգնած Հայաստանի գործող վարչակարգը պլանավորեց եւ իրականացրեց քաղաքացիների գնդակահարությունը ոչ միայն հանրահավաքային ալիքը կասեցնելու նպատակով, այլ նաեւ կատարվածի պատասխանատվությունը ընդդիմությանը վերագրելու եւ հասարակությունից նրան մեկուսացնելու դիտավորությամբ։ Բռնության կիրառման պաշտոնական հիմնավորումը դարձավ «իշխանության բռնի զավթման վտանգը» եւ սահմանադրական կարգի պաշտպանության անհրաժեշտությունը։ Այդ հիմնավորումն արված էր փետրվարի 19-ին կայացած նախագահական ընտրությունների արդյունքների վիճարկման համատեքստում։

Պաշտոնական տեղեկատվության ազդեցությանը ենթարկված Հայաստանի հասարակությունը տարբեր կերպ է գնահատում իշխանությունների ընդունած որոշումը։ Եվ ամենից խնդրահարույց է իշխանությունների եւ հասարակության մի հատվածի տրամադրվածությունը՝ արդարացնել բռնության կիրառման փաստը նույնիսկ հաշվի առնելով զոհերի արձանագրման փաստը։ Այսինքն՝ երկրի հասարակական-քաղաքական կյանքում փորձ է արվում արդարացնել իշխանությունների կողմից բռնության գործադրման փաստը՝ ելնելով քաղաքական անհրաժեշտությունից եւ ներքին կայունությունը պահպանելու հրամայականից։

Բռնություն գործադրած իշխանությունը սպառնալիք է ազգային անվտանգության համար

Բոլոր հիմքերն առկա են պնդելու համար, որ դեպքերի ներկայիս ընթացքը սպառնալիք է հանդիսանում հայկական պետության հետագա գործառնության համար։ Թվում է, որ Հայաստանում մինչեւ վերջ չեն գիտակցվում քաղաքական նպատակներով քաղաքացիների դեմ բռնության գործադրման պրակտիկայի արդարացման կործանարար հետեւանքները։ Հավանաբար, ենթադրվում է, որ նման պրակտիկան հատուկ է քաղաքական կյանքին եւ կարող է օրինական հիմքերով կիրառվել առանց նշանակալից հետեւանքների։ Մասնավորապես, դա խնդիր չի համարվում պետության հետագա գործառնության համար։

Անկասկած, իշխանությունը գրավելու եւ այն պահպանելու համար բռնության ուղղակի գործադրումը տարածված է ամբողջ աշխարհում։ Սակայն վերաբերմունքը դրա նկատմամբ տարբեր է։ Փորձը վկայում է, որ պետությունները, որտեղ այդ պրակտիկան վերածվում է սովորույթի, հայտնվում են մշտական տեռորի գրկում։ Ընդ որում, ժամանակի հետ տեռորը վերնախավից տեղաբաշխում է ողջ հասարակական դաշտում։ Իշխող վերնախավը սկսում է դիտարկել իշխանության հավակնորդների կողմնակիցների գնդակահարությունը որպես հակառակորդների նկատմամբ հաշվեհարդար տեսնելու արդյունավետ մեթոդ։

Քաղաքական բռնություների միջավայրում հայտնված համոզմունքը, որ բռնության բացահայտ կիրառումը հանդիսանում է իշխանության պահպանման անխափան տարբերակ, ավելին, համոզմունքը, որ այդ պրակտիկան անպատժելի է, այդ մեթոդը վերածում է քաղաքական պայքարի կայուն ավանդույթի։ Իշխանության հասած ցանկացած ուժ ներմուծում է այդ մեթոդը իշխանության պահպանման եւ հակառակորդների նկատմամբ հաշվեհարդարի միջոցների զինանոց։

Քաղաքական վտանգավոր ավանդույթի արմատավորումը պետք է կասեցվի։

Իշխանության հասնելու պայքարի նման մեթոդաբանությունը քաղաքական կյանքից պետք է արմատախիլ անի պետությունը, որն ունակ է պետական օրենսդրության գործարկմամբ պատժել բռնության գործադրման համար։ Եվ կարեւոր չէ՝ ինչպիսի ռեժիմում է այն իրականացվում. ղեկավարող վարչակարգի պատժումն իրականացվում է առաջնորդների մակարդակով կամ իշխող կուսակցությունը հայտարարվում է օրենքից դուրս։ Գլխավորն այն է, որ նման մոտեցումը միակ մեթոդն է ցանկացած պատրվակով բռնության գործադրման անպատժելիության համոզմունքն արմատախիլ անելու համար։ Ցանկացած իշխանություն գալիս է այն համոզման, որ բռնության գործադրումը հանդիսանում է իր գոյության վերջի սկիզբը։

Պետք է բացառվի բռնության կիրառման իրավունքի հիմնավորումը

Ցանկացած իշխանություն պետք է պետք է զրկվի բռնության կիրառման որոշման հիմնավորումից։ Խոսքը գնում է քաղաքական նպատակներով բռնության գործադրման բացառման մասին, ինչպես էլ որ այն հիմնավորվի գործող իշխանությունների կողմից։ Անկախ նրանից, թե բռնությունը գործադրվում է քաղաքական հակառակորդների դեմ, թե այն կիրառվում է իրական վտանգի առկայության պայմաններում՝ լիովին համապասխանելով այն գործադրելու օրենքի տառին, գործող վարչակարգը պետք է հեռացվի իշխանությունից։

Բռնության գործադրումից հետո գործող վարչակարգի հետագա գործառնությունը պետք է արգելվի օրենքով։ Այդ հիմնադրույթը նպատահարմար է ամրագրել երկրի սահմանդրության մեջ։ Ասվածը հիմնավորվում է նրանով, որ իշխող վերնախավի օրինական գործառնության պարագայում երկրում չի կարող առաջանալ բավարար հասարակական աջակցություն, որը կաջակցի իշխանությունը զավթելու կամ առավել եւս սահմանադրական կարգը խախտելու մտադրություն ունեցող հավակնորդներին։ Եթե հասարակությունն այն աստիճանի աջակցություն է ցուցաբերում վարչակարգի դեմ պայքարին, որ իշխանությունների միակ ռեսուրսը մնում է բռնության բացահայտ կիրառումը, ապա այդպիսի իշխանությունը պետք է ճանաչվի ոչ գործունակ, ստեղծված իրավիճակի միակ պատասխանատու եւ կրի համապատասխան պատիժ։

Գործող վարչակարգի հեռացումն իշխանությունից եւ նրա պատժումը բռնության կիրառման համար հանդիսանում է Հայաստանի ռազմավարական ներքաղաքական հիմնախնդիրը։

Ելնելով ասվածից՝ Հայաստանում ներկայիս քաղաքական ռեժիմի հետագա գործառնությունը պետք է ճանաչվի ոչ միայն աննպատահարմար, այլ նաեւ վտանգավոր Հայաստանի հանրապետության ապագայի համար։ Հայաստանի հասարակությունը պետք է հասնի նրան, որ հանցավոր վարչակարգը կանգնի դատարանի առջեւ եւ օրինական ճանապարհով հեռացվի իշխանությունից։ Դրա համար արդեն կարող է հիմք ծառայել մարտի 1-ի իրադարձությունների բնույթը. ընտրությունների արդյունքների հետեւանքով առաջացած տարաձայնությունների պայմաններում ակնհայտ են բռնություն կիրառելու բուն շարժառիթների անհիմն լինելը։

Իրավիճակն, անշուշտ, պարունակում էր կարգավորման բավականաչափ այլ հնարավորություններ (օրինակ՝ երկխոսության հաստատումը կամ նոր ընտրությունների անցկացումը)։ Այդ հնարավորությունները չօգտագործվեցին, հետեւաբար գործող իշխանության շահերը ոչ մի ընդհանրություն չունեին հասարակության եւ պետության շահերի հետ։

2008թ.-ի մարտի 1-ին բռնության գործադրման համար պետք է պատասխանատու ճանաչվեն իշխող Հայաստանի հանրապետական կուսակցությունը եւ նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը։

Հանրապետական կուսակցությունը պատասխանատու է

·       քրեական տարրերին եւ քրեածին գործարարներին քաղաքական ապաստանի տրամադրման,

·       ազգային ժողովում հասարակության համար վտանգ ներկայացնող հակասահմանադրական օրենքների եւ գործող օրենքների լրացումներ ընդունելու,

·       քաղաքացիների նկատմամբ բռնություն կիրառելու որոշմանն աջակցելու,

·       քաղաքացիների նկատմամբ բռնության կիրառումն արդարացնելու նպատակով  հասարակությանը նպատակաուղղված ապատեղեկացնելու համար։

Հանրապետական կուսակցության առաջնորդ, Հայաստանի գործող նախագահի աթոռը զբաղեցնող Սերժ Սարգսյանը պետք է մեղադրվի քաղաքացիների նկատմամբ վարչական տեռորի եւ բռնության կիրառման, Հայաստանի ԿԸՀ-ի եւ Սահմանադրական դատարանի գործունեությունը կաթվածահար անելու միջոցով իշխանության զավթման համար։

Հայաստանի նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը պետք է մեղադրվի քաղաքացիների գնդակահարության որոշում ընդունելու, ուժային         ակցիայի կազմակերպման, նրա անմիջական ղեկավարման եւ ընդդիմության առաջնորդների նկատմամբ հետագա ռեպրեսիաներ կազմակերպելու համար։

Բոլոր մեղադրյալների նկատմամբ դատական գործընթացի իրականացումը հանդիսանում է Հայաստանի հասարակության կարեւորագույն խնդիրը։ Իշխող վարչակարգի նկատմամբ դատավարության եւ օրինական ճանապարհով նման վարչակարգի հեռացման նախադեպը արդեն իսկ հանդիսանում է քաղաքական պայքարի քաղաքակիրթ մեթոդների, ինչպես նաեւ երկրի քաղաքացիների համար կայուն անվտանգ միջավայրի հաստատման արդյունավետ մեխանիզմ։ Դրանով իսկ երկրում կարող են ստեղծվել պայմաններ, որոնք կբացառեն բռնության կիրառումը քաղաքական նպատակներով։